Gepubliceerd op: 26-01-2026
Leefruimtes van mensen met een beperking en zeer moeilijk verstaanbaar gedrag zijn vaak gericht op veiligheid en controle. Dit kan leiden tot sobere ruimtes met weinig prikkels en daardoor nauwelijks persoonlijke sfeer. Deze kamers worden ook wel ‘hufterproof’ genoemd. Zorgorganisatie Ipse de Bruggen is ervan overtuigd dat het ook anders kan. In het project ‘Fysieke leefomgeving’ heeft de organisatie veel kennis en ervaring opgedaan in het transformeren van kamers van cliënten met ernstige gedragsproblematiek. Ipse de Bruggen volgde hierin een stappenplan. Met de casus van Joep nemen we je mee in dit stappenplan.
Stappenplan
Zorgverleners, Begeleiders, Naasten
Mensen met een beperking
Praktijk
Ipse de Bruggen
Dit stappenplan beschrijft stapsgewijs hoe zorgorganisatie Ipse de Bruggen binnen het project Fysieke leefomgeving werkt aan het transformeren van leefruimtes voor cliënten met zeer moeilijk verstaanbaar gedrag.
Je gebruikt het stappenplan voor het inrichten en transformeren van leefruimtes voor cliënten met zeer moeilijk verstaanbaar gedrag. Het stappenplan ondersteunt je bij het gezamenlijk maken van afgewogen keuzes, in samenwerking met cliënten, naasten en collega’s. Ook biedt het houvast binnen een organisatie-specifieke aanpak.
Het stappenplan gebruik je tijdens het proces van kamertransformaties. Je doorloopt de stappen gezamenlijk met alle betrokkenen, zoals zorgprofessionals, cliënten en naasten, om inzicht te krijgen in behoeften, mogelijkheden en randvoorwaarden. Per stap helpt het stappenplan bij het stellen van de juiste vragen, het maken van keuzes en het reflecteren op de effecten, zodat de inrichting van de leefruimte zorgvuldig en passend tot stand komt.
Joep kan de prikkels om hem heen vaak niet aan. Dan sloopt hij de spullen in zijn slaapkamer. Dat gebeurt op momenten dat het niet zo goed met hem gaat. Het lukt het zorgteam niet dit te doorbreken. Aan de andere kant is het zo dat Joep niet blij wordt van een kille, lege slaapkamer.
Op welke manier is het mogelijk om de slaapkamer aan te sluiten bij de leefwereld van Joep, zodat hij een fijn thuis heeft, waarbij zijn kamer hem helpt om zich lekker in zijn vel te voelen? Hoe pak je dit aan en wie spelen hierbij een rol?
Het zorgteam van Ipse de Bruggen heeft samen met de gedragsdeskundige en de manager, de wens geuit om echt verandering aan te brengen in de leefruimte van Joep, want duidelijk is wel dat hij zich niet fijn voelt in de kamer. Zij bespreken dit met de familie en het sociale netwerk om Joep heen.
In een (liefst fysieke) startbijeenkomst bespreken de begeleiders van Joep, zijn verwanten, zijn gedragsdeskundige, de manager van het zorgteam en medewerkers van huisvesting en facilitair, de kamertransformatie van Joep. Zijn verhaal staat centraal. Wat is al bekend over Joep? Wat nog niet? Wat zijn aannames?
Met foto's breng je de huidige leefsituatie van Joep in kaart. Hoe ziet zijn slaapkamer eruit? Welke functies heeft de leefruimte nu? Is dat alleen slapen, of ook rusten, eten, lezen of douchen. Hoe groot is de kamer? Waar is de ingang? Waar zijn de ramen? Denk hierbij ook aan plattegronden en de verbinding met de groepsruimte. En vergeet niet om toestemming aan verwanten te vragen voor het maken en gebruiken van de foto’s.
In zogenoemde ontwerpbijeenkomsten bespreken de deelnemers van het ontwerpteam hoe zij Joep zien. Wie is hij? Waar wordt hij blij van? Wat zijn de problemen in de begeleiding? Wat heeft Joep nodig? Wat vindt hij leuk om te doen? Hoe gingen de dingen vroeger thuis? Wat zijn de wensen voor zijn kamer en wat zijn de dilemma’s die moeten worden opgelost? Kan Joep zelf aangeven wat hij zou willen? Om de juiste informatie op te halen praat het ontwerpteam met familieleden en naasten van Joep en met begeleiders en andere betrokkenen.
Naast de informatie over Joep vanuit het team en zijn verwanten, wordt ook informatie uit het dossier van Joep verzameld en geordend. Zo ontstaat een samenhangend diagnostisch beeld. Klopt dit met het huidige beeld van Joep? Zijn er signalen, observaties of aannames over het hoofd gezien? Zijn er verouderde inzichten, die juist nu weer relevant zijn?
Op basis van het samenhangende diagnostische beeld van Joep, kan er een plan komen: wat zijn de vereisten voor de leefruimte van Joep? Dit programma van eisen kun je uitleggen als een 'to-do' lijst met spelregels voor de eisen en wensen voor de leefruimte van Joep. Het is mooi als je dit programma van eisen visueel weergeeft.
Om dit programma van eisen zorgvuldig uit te voeren, is het belangrijk een architect of ontwerper in te schakelen: het liefst iemand die gespecialiseerd is in leefruimtes in de gehandicaptenzorg. Zorg en vastgoed moeten hierin goed samenwerken. Wanneer er contact is met een ontwerper die de organisatie en doelgroep kent en kennis heeft van leefruimtes, is het wenselijk om deze ontwerper al in een vroeg stadium te betrekken.
Neem de ontwerper mee in de huidige leefomgeving van Joep. Geef een rondleiding en licht het programma van eisen toe. Wat zijn de kernpunten? Geef concrete voorbeelden van situaties of routines van Joep. bespreek uitdagingen en eventuele beperkingen in de ruimte, zodat de ontwerper een goed beeld krijgt van de context en de behoeften van Joep.
Op basis van alle verzamelde informatie stelt de ontwerper een voorlopig ontwerp op. Wat zijn de uitgangspunten en ontwerpprincipes? Welke wensen van Joep staan centraal? Bijvoorbeeld rust, de mogelijkheid om zich terug te trekken of het doen van activiteiten? Waar moet verder rekening mee worden gehouden? Waar komt welk meubilair te staan? Welke kleuren en materialen worden gebruikt in de leefruimte? Welke verlichting en andere functies komen er? Houd hierbij het narratief van de kamer of leefruimte in gedachten: wat is het verhaal van de kamer of de leefruimte en waarom zijn er bepaalde keuzes gemaakt?
Met het voorlopige ontwerp in handen, wordt bekeken wat de mogelijkheden zijn van de kamertransformatie. Het ontwerp wordt getoetst door het programma van eisen, de kaders en het budget. Wat is nodig, passend en reëel? Wat zijn vereisten en wat zijn wensen?
Als het besluit is genomen om de slaapkamer van Joep daadwerkelijk te verbouwen, dan zal Joep tijdelijk ergens anders moeten verblijven. Lukt dat in dezelfde woning of is er elders een plek? Dat vraagt van medewerkers om samen met de gedragskundige en de manager goed na te denken. Hoe gaan we dit vormgeven en wat is er nodig als Joep tijdelijk naar een andere plek gaat?
Het ontwerp wordt definitief gemaakt in samenspraak met zorgteam, familie en de gids. Samen bepalen ze: dit is het ontwerp, dit zijn de keuzes en daar verandert niets meer aan. Op basis hiervan wordt een uitvoerder ingeschakeld, zoals een aannemer of een meubelmaker. Vraag offertes aan. Dit deel kan best pittig zijn. Soms moeten er toch opnieuw keuzes worden gemaakt.
Wanneer de verbouwing start, verblijft Joep elders. Tijdens dit tijdelijke verblijf doet hij inzichten op, die hij kan gebruiken in het verdere proces. Mogelijk ontwikkelt hij daarbij nieuwe ideeën.
Vervolgens is het de beurt aan de aannemer. Die gaat het plan uitvoeren. Hierbij is het van belang dat de vastgoed projectleider constant monitort of alles wordt uitgevoerd zoals bedacht en uitgezet. Zo nodig schakelt hij de gids bij.
De slaapkamer van Joep is verbouwd en hij kan zijn nieuwe kamer gaan betrekken. Er wordt met elkaar besproken hoe dit zal zijn en of er uitdagingen zijn. Wat zijn de verwachtingen en wat zijn de stappen als dit niet vlekkeloos verloopt? Het zorgteam begeleidt dit hele proces.
Foto’s van de nieuwe slaapkamer kunnen helpen om het verhaal van Joep over te brengen aan anderen. Waarom is gekozen voor deze persoon en deze kamer? Voor nieuwe begeleiders kan het nuttig zijn om te weten waarom Joep in deze nieuwe woonomgeving verblijft.
Er wordt gekeken wat de ervaringen zijn in de nieuwe kamer. Hoe zijn de eerste weken geweest voor Joep? Hoe heeft hij geslapen? Hoe wordt de slaapkamer gebruikt door Joep? Zijn er nog dingen onduidelijk? Is de leefsituatie stabiel?
Veel acties uit dit stappenplan worden uitgevoerd door de gids. Wil je weten wat die rol precies inhoudt? Bekijk de rol van de gids bij Ipse de Bruggen.
