Dit werkt in complexe zorg: ‘Neem ontwerp goed mee!’
Gepubliceerd op:
Persoonsgerichte zorg betekent dat je goed inspeelt op wat iemand nodig heeft. Maar wat als mensen met een verstandelijke beperking dat niet goed kunnen uiten? Dan kan er probleemgedrag ontstaan. Vervelend voor de cliënt en uitdagend voor begeleiders. De praktijk laat zien dat een goed ontworpen leefomgeving kan zorgen voor minder probleemgedrag, meer openheid en contact.
Veel woonruimtes en verblijfsruimtes in de gehandicaptenzorg zijn traditioneel ingericht met de nadruk op controle. Ze zijn gericht op weinig prikkels, overzicht en het voorkomen van schade. Dat is te begrijpen vanuit veiligheid. In de praktijk zorgt dit alleen vaak voor kille en onpersoonlijke ruimtes die niet goed aansluiten bij hoe cliënten de wereld ervaren. Ze laten een bepaalde mate van machteloosheid zien.
Ondersteunend, herkenbaar en geruststellend
Projecten zoals die van de Fysieke Leefomgeving van Ipse de Bruggen laten zien dat het ook anders kan. In dit project is de fysieke omgeving opnieuw ingericht, met aandacht voor de persoon achter het gedrag. Zo ontstaat een ruimte die niet alleen veilig is, maar ook ondersteuning biedt en herkenning en rust geeft.
Wat ontwerpers toevoegen
Ontwerpers kijken op een andere manier. Zorgprofessionals denken vooral vanuit begeleiding en veiligheid. Ontwerpers richten zich op de ruimte en hoe die wordt ervaren: licht, kleur, materiaal, indeling en de samenhang daartussen. Daarbij kijken ze vooral naar hoe deze elementen gedrag beïnvloeden.
Hun meerwaarde is dat zij:
- persoonlijke verhalen, herinneringen en voorkeuren van bewoners vertalen naar concrete keuzes in de inrichting;
- vaste routines en aannames doorbreken ('zo doen we dat hier altijd');
- subtiele, doordachte aanpassingen doen die zorgen voor rust, eigenheid en comfort.
De praktijk laat zien dat goed ontworpen leefomgevingen geen extra kostenpost is, maar een preventieve en duurzame investering. Een goed ingerichte ruimte ondersteunt het dagelijks doen en laten van cliënten én ontlast zorgprofessionals.
Uit de interviewbundel ‘Anders kijken naar de leefomgeving van mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag’ van Vilans en Ipse de Bruggen komen meerdere voordelen naar voren:
- een goed ingerichte en voorspelbare leefomgeving kan zorgen voor meer rust;
- minder probleemgedrag;
- betere samenwerking tussen bewoners en medewerkers;
- een prettiger werkklimaat.
Deze voordelen leiden uiteindelijk tot minder behoefte aan intensieve begeleiding of zorg.
Samenwerken met ontwerpers
Het is belangrijk dat deze aanpak niet blijft hangen in losse succesverhalen. Er ontstaat nieuwe kennis door samen te werken met ontwerpers en dit te combineren met onderzoek en reflectie. Het gaat dan om kennis over de relatie tussen omgeving, gedrag en gezondheid. Deze kennis kan worden gedeeld binnen organisaties en in de hele sector.
Hier ligt een duidelijke kans: investeren in ontwerp is ook investeren in de kwaliteit, effectiviteit en duurzaamheid van zorg op de lange termijn.
Omgeving als onderdeel van zorg
Als we echt werk willen maken van persoonsgerichte zorg, kunnen we de fysieke omgeving niet langer als een bijzaak zien. De omgeving is onderdeel van de zorg zelf. Dat vraagt om:
- het structureel betrekken van ontwerpers bij zorgvraagstukken, vooral bij complexe situaties waarin de ondersteuning vastloopt;
- ruimte voor maatwerk in huisvesting en inrichting;
- het erkennen van ontwerpers als strategische partner in zorginnovatie.
De fysieke omgeving is daarmee ook een vorm van zorg. Ze draagt bij aan het welzijn en helpt stress verminderen bij mensen met een beperking, hun naasten en medewerkers. Dat verdient meer aandacht.
Wat ontwerpers en architecten zelf zeggen
Andrea Möhn: 'Bij alle individuele kamers die ik heb ontworpen raakte mij één ding het diepst: steeds weer te ervaren hoe bewust de bewoners de kamertransformatie en het hele proces beleefden. Vaak waren zij diep ontroerd dat zij zo een mooie kamer kregen. Dat zij het waard waren. Hier werd echte menselijke waarde gecreëerd. Met als gevolg veelal positieve gedragsverandering bij de bewoners en dit had weer invloed op de zorgprofessionals, vastgoed en naasten.'
Anna Hoving: 'Wanneer het interieur van een zorginstelling mensgericht is ontworpen, dan werkt het interieur sámen met het personeel en beïnvloedt daarmee ook gedrag en gezondheid van de bewoner.'
Jenita Duijndam: 'Het ontwerpen begint met het begrijpen van het leven dat zich in de ruimte afspeelt. Door observeren en meelopen met de cliënt en begeleiders komen we tot verdiepende informatie die van essentieel belang zijn om de ruimte aan te laten sluiten bij de cliënt.'
Meer weten?
Lees het verhaal 'Stap voor stap naar een positief leef- en woonklimaat bij Ipse de Bruggen.'