Stap voor stap naar meer samenwerking met informele zorgers

Voordat Deliana Hakze locatiemanager werd binnen Alliade werkte zij jarenlang als verpleegkundige. ‘Ik weet wat er speelt in de teams en vind dat veranderingen het best vanuit de teams kunnen komen. Als mensen vragen waar ons hoofdkantoor is, noem ik niet het hoofdkantoor in Heerenveen, maar zeg ik dat onze zorglocaties allemaal hoofdkantoren zijn. Het is belangrijk om samen met hen de keuzes te maken. Dat blijkt ook bij “Samen zorgen”.’ 

Zorgmedewerkers meenemen 

De aanpak ‘Samen zorgen’ van Alliade komt voort uit de overtuiging dat cliënten, medewerkers en informele zorg samen een gemeenschap vormen. Iedereen heeft hierin een belangrijke rol. ‘De zorgvragen worden bovendien steeds complexer zonder dat we meer zorgmedewerkers hebben’, zegt Deliana. Samen zorgen is formele zorg, informele zorg én zorgtechnologie samen, dat is waar we naartoe gaan. Maar dan moeten de teams wel de ruimte krijgen om mee te bepalen hoe de weg daarheen eruitziet. Er zijn meerdere wegen die naar Rome leiden.’ 

Bij zo’n nieuwe aanpak is het essentieel om de zorgmedewerkers goed mee te nemen, vindt Deliana. ‘Het is belangrijk om de richting die de organisatie opgaat continu uit te leggen, om duidelijk te maken waarom samenwerking met informele zorgers zo belangrijk is. Want je vraagt wel om een cultuurswitch bij de zorgmedewerkers. Ze geven delen van de zorg uit handen aan informele zorgers. Daarbij lopen de teams in de praktijk tegen allerlei vragen aan.’

Aandachtsvelders en coördinatoren zorg

Deliana ziet hierin een belangrijke rol voor aandachtsvelders en coördinatoren zorg, die het proces in de teams begeleiden. ‘Elk team heeft een aandachtsvelder informele zorg met wie laagdrempelig contact is. Aandachtsvelders hebben onderling ook contact. Ze bespreken de voortgang en onderzoeken nieuwe werkwijzen, bijvoorbeeld hoe een netwerk dat prikkelarm moet blijven toch betrokken kan worden. Ook coördinatoren zorg zijn hierin onmisbaar: zij zijn de informele leiders in de teams, brengen thema’s in, ondersteunen bij casuïstiek en zijn altijd betrokken bij MDO’s waarin informele zorg een terugkerend onderwerp is.’ 

Zonder de aandachtsvelders en coördinatoren zorg zou de aanpak niet van de grond komen, denkt Deliana. ‘Zij zitten het dichtst bij het primaire proces. Mijn taak is om hen te faciliteren, om samen in Rome aan te komen. En niet dat het management er al zit en de rest nog onderweg is.’ 

Hulpmiddelen in het proces 

Het proces naar ‘Samen zorgen’ wordt gestut door een aantal hulpmiddelen. Een van die hulpmiddelen is het ecogram, dat het netwerk rondom een cliënt in beeld brengt. ‘Verder is er een presentatie gemaakt over het proces, waarmee de aandachtsvelders in hun teams de bewustwording over ‘Samen zorgen’ kunnen vergroten. Daarnaast zijn er medewerkersbijeenkomsten georganiseerd over het slimmer organiseren van zorg, waarin informele zorg een vanzelfsprekend onderdeel is. Er zijn flyers ontwikkeld voor het werven van informele zorgers en in de overlegruimtes van de teams hangt een praatplaat, zodat we het gesprek levend kunnen houden. We zijn de brug aan het bouwen terwijl we er al op staan. Al die middelen ondersteunen daarbij.’

Wil je meer informatie over het ecogram en de praatplaat? Je kunt het ecogram en de praatplaat downloaden op de website van Alliade. De documenten staan onder het kopje 'Algemene documenten'.

Kleine activiteiten als begin 

Intussen komt de samenwerking met de informele zorg op gang. ‘Het organiseren van kleine, laagdrempelige activiteiten werkt goed’, vertelt Deliana. ‘We hebben bijvoorbeeld een schoonmaakdag georganiseerd, waarbij naasten kwamen helpen. De dag eindigde met een gezamenlijke lunch. Er was vanuit de medewerkers veel waardering voor de naasten en dat is zo belangrijk. Dat maakt dat mensen zich welkom voelen en sneller iets voor de locatie willen doen.’

Tegelijkertijd ziet Deliana ook de drempels. ‘Mantelzorgers zijn vaak zwaar belast geweest wanneer hun naaste hier komt wonen. Ze willen vooral gewoon op bezoek. Dan helpt het om samen te onderzoeken wat passend zou kunnen zijn: een wandeling, een spelletje, of samen koffie drinken in de huiskamer. Kleine gebaren hebben soms groot effect.’

Twee categorieën informele zorgers 

Belangrijk in Deliana’s visie is het onderscheid tussen twee categorieën informele zorgers. De eerste categorie bestaat uit mensen die structurele taken uitvoeren, zoals koken of ondersteuning bij zaken als wassen en aankleden. De tweede categorie draagt bij aan welzijn: wandelen, tuinieren, samen een activiteit doen. ‘We moeten niet te snel op de eerste categorie willen sturen,’ zegt ze. ‘Begin klein. Uit de tweede categorie kan vanzelf iets duurzamers ontstaan.’ 

Bij de eerste categorie hadden medewerkers wel vragen over verantwoordelijkheid. ‘Medewerkers hebben jaren geleerd om verpleegkundige handelingen te mogen uitvoeren en dan komt een informele zorger en “die doet het gewoon”. Medewerkers vragen zich af: wie is dan verantwoordelijk? Hoe we daarmee omgaan hangt af van de situatie. Sommige informele zorgers injecteren bijvoorbeeld al jarenlang insuline bij hun naaste. Ze hebben aangetoond dat ze het kunnen. Aan informele zorgers die minder bedreven zijn in bepaalde handelingen, biedt Alliade training. Dan kunnen medewerkers erop vertrouwen dat het goed zit.’ 

Nieuwe kansen 

Overigens hoeven informele zorgers niet alleen uit het netwerk van de cliënten te komen. 'Organisaties buiten de zorg bieden nieuwe kansen. Bedrijven kunnen medewerkers tijd geven om zich in te zetten op een woonlocatie. En studenten van een hotelschool, groenopleiding of opleiding tot schoonheidsspecialist kunnen aansluiten bij activiteiten. In coronatijd bleek al dat overstappen naar de zorg mogelijk is: horecamedewerkers werkten mee en sommigen werden uiteindelijk gediplomeerd verzorgenden.’

Alles sluit aan op Alliades missie: samen doen wat wél kan. ‘De wereld van cliënten en naasten stopt niet bij de deur als iemand bij ons komt wonen’, aldus Deliana. ‘Die wereld moet gewoon mee naar binnen. Neem de dochter die haar moeder blijft douchen. Medewerkers vonden dat in het begin lastig, omdat ze vinden dat zij dat hoorden te doen. Maar voor moeder en dochter was dat moment betekenisvol. Het gaat erom los te laten dat professionals altijd alles regelen.’ 

Het belang van flexibiliteit 

Daarvoor is wel flexibiliteit nodig. ‘Stel dat een informele zorger afspreekt dat ze iedere week een naaste komt douchen en dan kan de informele zorger een keer niet. Is dat erg? Nee, vind ik. Dan doen we het douchen op een andere dag. We willen voorkomen dat we vastzitten in onze eigen structuur, we moeten de flexibiliteit hebben om een keer te switchen.’ 

De beweging naar ‘Samen zorgen’ groeit gestaag, ziet Deliana. ‘Ik zie hoe teams steeds meer mogelijkheden ontdekken. We hebben medewerkers goed mee kunnen nemen in nut en noodzaak van informele zorg. We zijn klein begonnen, blijven luisteren en doen het echt samen. Daar ben ik trots op.’