Pijn signaleren

Laatst bijgewerkt op: 11-11-2026

Het signaleren van pijn bij mensen met een verstandelijke beperking kan lastig zijn, omdat zij pijn niet altijd kunnen uiten of aangeven. Veranderingen in gedrag, stemming of lichamelijke reacties kunnen belangrijke signalen van pijn zijn. Maar hoe meet je pijn? En hoe maak je de juiste keuze voor een meetinstrument? Op deze pagina vind je een uitleg en overzicht van alle actuele meetinstrumenten voor pijn.

Meetinstrumenten voor zelfrapportage van pijn

Pijn is een persoonlijke ervaring. Voor het meten van pijn is zelfrapportage het beste instrument. Hierbij vraag je aan de cliënt zelf hoeveel pijn hij heeft. Er zijn hiervoor 3 verschillende meetinstrumenten:

de cijferschaal
de gezichtenschaal
de piramideschaal

Ook is er 1 meetinstrument voor zelfrapportage over pijnsensatie: de pictogrammenschaal. Alle meetinstrumenten zijn als advies opgenomen in de richtlijn Pijn bij mensen met een verstandelijke beperking.

Begriptoets

Bij mensen met een verstandelijke beperking is het van belang een begriptoets te gebruiken. Zo onderzoek je of de cliënt begrijpt hoe het meetinstrument werkt en of hij hiermee zijn eigen pijn kan aangeven. Ook wanneer iemand deze meetinstrumenten niet begrijpt of kan gebruiken, is het belangrijk te proberen of diegene iets over de eigen pijnervaring kan communiceren.

Meetinstrumenten zelfrapportage pijn

Bij pijn of bij het vermoeden van pijn is het belangrijk om bij de cliënt zelf informatie uit te vragen. Gebruik hiervoor een zelfrapportage instrument. Hiermee kan de cliënt zelf op een gestandaardiseerde manier aangeven hoeveel pijn hij ervaart.

Interventie

Lees meer

Meetinstrumenten voor gedragsobservaties bij pijn

Kan een cliënt geen gebruik maken van een meetinstrument voor zelfrapportage? Of is er twijfel over hoe betrouwbaar hij zijn pijn kan aangeven? Maak dan gebruik van een gedragsobservatie. Als je een meetinstrument voor gedragsobservatie gebruikt, kijk je of de persoon met een beperking gedragssignalen of fysieke signalen laat zien die op pijn kunnen wijzen. Er zijn 2 soorten meetinstrumenten die je kunt gebruiken bij gedragsobservatie:

1. Gestandaardiseerde gedragsobservatie-instrumenten

Gestandaardiseerde gedragsobservatie-instrumenten hebben een aantal vaste observatiepunten, waarvan onderzocht is dat deze bij de meeste mensen op pijn wijzen. Op basis van wetenschappelijke onderbouwing, scholingsmogelijkheid en praktische uitvoerbaarheid worden 3 instrumenten geadviseerd:

De aanwezigheid van pijn heeft een grote invloed op de kwaliteit van leven van mensen met (Z)EVMB. Het is daarom belangrijk om pijn te herkennen en te erkennen. De APOS-PIMD helpt zorgprofessionals hierbij.

Interventie

De REPOS is een meetinstrument waarmee zorgverleners kunnen inschatten of iemand pijn heeft, ook als iemand dit zelf moeilijk kan aangeven.

Interventie

Jongeren en kinderen met een uitingsbeperking of een zeer ernstige verstandelijke beperking kunnen niet vertellen dat ze pijn hebben. De pijnobservatielijst CPG helpt signalen herkennen.

Tool Checklist

2. Gepersonaliseerde gedragsobservatie-instrumenten

Bij gepersonaliseerde gedragsobservatie-instrumenten worden de observatiepunten ingevuld door mensen die de persoon met een beperking goed kennen. Dit zijn bijvoorbeeld ouders, familieleden of zorgprofessionals die de persoon al langer kennen. Zij vullen de instrumenten in op basis van eerdere pijnervaringen. Aanvullend is er vaak de mogelijkheid om te beschrijven wat de persoon zelf kan aangeven of vertellen over zijn pijn. En wat je kunt doen om pijn te verminderen. Er zijn 2 Nederlandstalige instrumenten beschikbaar:

Pijn is soms moeilijk in te schatten bij mensen met een verstandelijke beperking. Deze pijnobservatielijsten helpen je daarbij.

Tool Methode Website

Lees meer

Ook is de Awwie pijn app beschikbaar van zorgorganisatie Leieborg. De app maakt gebruik van de gevalideerde VOPS-MB pijnschaal. Je vult de items via de app in en bekijkt de scores. Aan het gebruik van de app zitten kosten verbonden. En ook is er een scholing nodig om de pijnschaal goed te kunnen scoren. Voor meer informatie neem je contact op met Dennis Boonen via dennis.boonen@leieborg.be.

Stroomschema Pijninstrument kiezen

Weet je niet zeker welk meetinstrument je het beste kunt gebruiken? Gebruik dan het stroomschema om dit te beslissen. De belangrijkste 2 vragen van het stroomschema zijn:

Kan de cliënt zelf over de pijn communiceren?
Ken je de typerende pijngedragingen van deze cliënt?

Uitleg stroomschema Pijninstrument kiezen

Je begint het stroomschema bij de eerste vraag 'Kan de cliënt zelf over de pijn communiceren?'. Er zijn 3 keuze opties: ja, twijfel en nee. Is de cliënt hier hier toe in staat? Kies dan voor een zelfrapportage meetinstrument. Is de cliënt hier niet toe in staat of twijfel je? Kies dan voor een gedragsobservatie meetinstrument.

Kies je voor een gedragsobservatie meetinstrument? Stel dan nog een vraag: 'Ken je de typerende pijngedragingen van deze cliënt?' Is dat het geval? Kies dan voor een gepersonaliseerde gedragsobservatie. Is dat niet het geval? Kies dan voor een gestandaardiseerde gedragsobservatie.

Tip: werk methodisch bij pijn

In de praktijk worden vaak meetinstrumenten gebruikt om te bepalen of er sprake is van pijn, maar alleen meten is niet voldoende. Het is belangrijk om ook andere stappen te ondernemen in het methodische proces van signaleren, diagnostiek, behandeling en evaluatie. Zo zorg je voor een goede diagnose en behandelplan. Denk daarbij bijvoorbeeld aan:

het doen van lichamelijk onderzoek
interdisciplinair samenwerken
het afnemen van een uitgebreide anamnese

Wil je hier meer informatie over? Bekijk dan het stroomschema Methodische cyclus bij (sub)acute pijn van de SKILZ-richtlijn Pijn bij mensen met een verstandelijke beperking.

Vragen over de beschikbare meetinstrumenten?

Neem voor meer informatie contact op met Leendert Sneep via info@pijnzorgonbeperkt.nl.

Inschrijven nieuwsbrief

Wil je op de hoogte blijven van het laatste nieuws en de handigste tips en tools voor de gehandicaptenzorg? Meld je dan aan voor de nieuwsbrief en ontvang direct het Activiteitenboek voor de gehandicaptenzorg.

Voor meer informatie over de verwerking van persoonsgegevens, zie onze privacyverklaring.