Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) stelt professionele richtlijnen op voor de bestrijding van infectieziekten. Bekijk de LCI-richtlijnen. De directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM roept bij een grote of bijzondere uitbraak van een infectieziekte een outbreakmanagementteam (OMT) bijeen. Het OMT - waarin medische en volksgezondheidsexperts zitten - brengt advies uit over de bestrijding van de uitbraak. Dit geldt ook bij een pandemie. Daarnaast doet het RIVM onderzoek naar de verspreiding van infectieziekten en de verwekkers daarvan en naar de toepassing en effectiviteit van vaccinaties
Wat kun je nu al doen?
Bereid je voor op een pandemie
Laatst bijgewerkt op: 02-10-2026
Een pandemie kan veel impact hebben op de gehandicaptenzorg. Mensen met een beperking zijn vaak extra kwetsbaar. Bijvoorbeeld door een verminderde weerstand, eigen onhygiënisch handelen, gebruik van een katheter of sondevoeding. Maar ook omdat zij met goede zorg steeds ouder worden.
Tijdens de coronapandemie hebben we waardevolle inzichten opgedaan. Landelijke regels sloten niet altijd aan op de praktijk. We hebben geleerd hoe belangrijk duidelijke communicatie is. Ook is het belangrijk om verschillende symptomen goed te herkennen en waar nodig maatwerk te bieden.
Wegwijzer gratis aanvragen
Iedere pandemie begint met een uitbraak, maar niet iedere uitbraak groeit uit tot een pandemie. Door uitbraken goed te beheersen, is een organisatie beter voorbereid op een pandemie. Vraag daarom nu gratis een fysiek exemplaar van de wegwijzer mét stickervel aan om collega's aan te sporen om actie te nemen in jouw organisatie. Zo kan je meteen aan de slag!
Waarom voorbereiding op een pandemie belangrijk is
We weten niet wanneer, maar de kans is groot dat er op een dag weer een pandemie komt. Tijdens een pandemie is het belangrijk om te zoeken naar een goede balans tussen infectiepreventie, kwaliteit van leven en de eigen regie van mensen met een beperking en hun naasten. Dit vraagt om zorgvuldige afwegingen. Op dit moment weten we niet welke ziekte tot een volgende pandemie zal leiden. Het belangrijkste is om de basis op orde te hebben. Als infectiepreventie en het omgaan met uitbraken goed geregeld zijn in jouw organisatie, dan kun je bij een pandemie sneller en effectiever handelen.
Daarom is voorbereiding belangrijk. Voorbereiding geeft rust, duidelijkheid en vertrouwen. Je hoeft niet alles tegelijk te doen.
Wil je weten hoe je jouw organisatie stap voor stap kunt voorbereiden? Meld je dan hieronder aan voor het webinar op 2 november 2026.
Hoe helpt deze wegwijzer?
Deze online wegwijzer helpt organisaties en teams in de gehandicaptenzorg om stap voor stap de basis op orde te krijgen en zo beter voorbereid te zijn op een pandemie van een infectieziekte. Dit doen we met 3 stappen en praktische opdrachten. Elke stap bestaat uit opdrachten voor kwaliteitsmedewerkers of beleidsmedewerkers die werken aan infectiepreventie in hun organisatie. Daarnaast zijn er bij elke stap praktische teamopdrachten voor medewerkers toegevoegd. Bekijk met welke stap jouw organisatie begint!
Stap 1: Basis op orde
Een belangrijke stap in de voorbereiding op een pandemie is zorgen dat de basis van schoon werken op orde is.
Stap 2: Denk vooruit
Tijdens een pandemie is weinig tijd. Denk daarom vooraf na over de belangrijkste aandachtspunten.
Stap 3: Samenwerken
Tijdens een pandemie heb je elkaar nodig. Goede samenwerking en duidelijke communicatie geven rust.
Stap 1: Basis op orde
Waarom een goede basis belangrijk is
Een belangrijke stap in de voorbereiding op een pandemie is zorgen dat de basis van schoon werken op orde is. In de gehandicaptenzorg is een huiselijke sfeer van belang. Desondanks blijft het noodzakelijk om de regels rondom infectiepreventie op te volgen en afspraken te maken over schoon werken. Veel zaken die helpen tijdens een pandemie, zijn ook belangrijk in het dagelijks werk. Zoals:
- handen wassen of desinfecteren;
- schoonmaken en desinfecteren;
- afvalverwerking;
- weten hoe je PBM op de juiste manier gebruikt;
- materialen op voorraad hebben;
- elkaar helpen herinneren aan schoon werken;
- weten hoe je moet handelen bij een uitbraak.
Daarnaast is het belangrijk dat iedereen weet hoe te handelen bij een uitbraak van een infectieziekte. Door snel te signaleren en juist te handelen, voorkom je verdere verspreiding. Hoe beter de basis op orde is, hoe beter en sneller je kunt handelen tijdens een pandemie.
Signalen van een infectieziekte herkennen
Als er op een locatie binnen korte tijd meer cliënten ziek worden met dezelfde verschijnselen, kan er sprake zijn van een uitbraak. Twijfel je? Meld het altijd bij je locatiemanager of degene die in jouw organisatie hiervoor verantwoordelijk is. Zo kan bijvoorbeeld de locatiemanager een melding maken bij de GGD.
Verschil uitbraak en pandemie
Weet jij… dat er een verschil is tussen een uitbraak en een pandemie? Een uitbraak is lokaal. Dit betekent dat op één locatie of plaats een infectieziekte veel voorkomt. Een pandemie is een uitbraak die zich wereldwijd verspreidt. Elke pandemie begint met een uitbraak. Het is daarom belangrijk om goed te weten wat je kunt doen om verdere besmettingen te voorkomen.
Signalen van een infectieziekte zijn:
- koorts
- verkoudheid
- diarree
- braken
- moe zijn
- minder zin in eten of drinken
En mensen met een verstandelijke beperking kunnen ook door veranderingen in hun gedrag laten zien dat zij klachten ervaren.
Stap 2: Denk vooruit
Richtlijnen die tijdens een pandemie gegeven worden zijn vaak algemeen. Bij mensen met een verstandelijke beperking kunnen klachten bij besmetting met dezelfde infectieziekte anders tot uiting komen. Ook verschilt het risico op besmetting per doelgroep. Landelijke richtlijnen kunnen daardoor niet altijd precies gevolgd worden.
Waarom oefenen belangrijk is
Door nu al na te denken over mogelijke risico’s en aandachtspunten kun je beter maatwerk bieden tijdens een pandemie. Ook hierbij is het belangrijk dat de basis op orde is. Door te oefenen en te leren van (kleine) uitbraken weten medewerkers hoe ze moeten handelen en kun je bij een pandemie sneller opschalen.
Stap 3: Samenwerken
Tijdens een pandemie heb je elkaar nodig. Goede samenwerking en duidelijke communicatie geven rust. Voor cliënten, hun familie en naasten en voor medewerkers. Daarnaast is een goede samenwerking nodig met andere organisaties, zowel landelijk als regionaal.
Waarom samenwerking en communicatie belangrijk is
In tijden van een pandemie komt er veel informatie beschikbaar. Denk aan nieuwe richtlijnen en adviezen. Als zorgorganisatie ben je een belangrijke schakel. Landelijke richtlijnen en adviezen moeten passend gemaakt worden voor specifieke situaties in jouw organisatie. Dit kun je niet alleen. Het is daarom belangrijk om samen te werken om zo de best passende zorg en ondersteuning te kunnen bieden, die in lijn is met de geldende richtlijnen en adviezen.
Daarnaast is er vaak sprake van onduidelijkheid en onzekerheid. De situatie is anders dan normaal. Dit roept vragen op bij cliënten, hun familie en naasten en medewerkers. Het vraagt extra aandacht om hier op een goede manier antwoord op te geven.
Betrouwbare informatie tijdens een pandemie
Tijdens een pandemie verandert informatie soms snel. Daarom is het belangrijk om betrouwbare en duidelijke informatiebronnen te gebruiken. Zo voorkom je onduidelijkheid, misverstanden en onrust bij cliënten, familie en naasten en medewerkers. Gebruik daarom altijd informatie van officiële organisaties en deskundige partijen. Hieronder lees je per organisatie welke rol zij hebben en welke informatie zij bieden tijdens een pandemie.
De Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) heeft een belangrijke rol in de infectieziektebestrijding. Behandelend artsen (ook in de gehandicaptenzorg) en laboratoria zijn verplicht om een aantal ernstige infectieziekten, die tot uitbraken kunnen leiden te melden bij de GGD. De meldingsplicht kan verspreiding van infectieziekten helpen voorkomen. De GGD doet dan bron- en contactopsporing om verspreiding van de ziekte tegen te gaan. Dit geldt ook tijdens een pandemie.
Daarnaast kun je bij GGD-afdeling infectieziektebestrijding terecht voor (uitbraken van) infectieziekten en vaccinaties, waaronder ook de vaccinatieprogramma’s voor influenza, pneumokokken en COVID-19. GGD’en geven voorlichting en adviezen over de preventie en risico’s van infectieziekten aan inwoners en instellingen. Dit geldt in de reguliere situatie maar ook in een pandemie of andere uitbraak.
GGD GHOR Nederland is de overkoepelende brancheorganisatie van de 25 GGD'en en Geneeskundige Hulpverleningsorganisaties in de Regio (GHOR'en). GGD GHOR Nederland organiseert regionale activiteiten en oefeningen met andere organisaties ter voorbereiding op een pandemie. Tijdens een pandemie werken GGD GHOR Nederland en de GGD'en nauw samen.
De Nederlandse Vereniging van Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten (NVAVG) richt zich tijdens pandemieën op de medische en ethische zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Bij de NVAVG kun je terecht voor specifiekere adviezen, die afgestemd zijn op mensen met een verstandelijke beperking.
Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) is de brancheorganisatie voor de gehandicaptenzorg. Tijdens een pandemie richt de VGN zich op het signaleren van en helpen bij vraagstukken van professionals in de gehandicaptenzorg. De VGN zorgt voor belangenbehartiging, aandacht voor de gehandicaptenzorg in de landelijke politiek. Bij de VGN kun je terecht met vraagstukken of dilemma’s waar je als zorgorganisatie tegen aanloopt. Ook verzamelt de VGN geleerde lessen. Bekijk de geleerde lessen en laatste ontwikkelingen in het thema Gezondheid op de website van de VGN.
Vilans is dé kennisorganisatie voor zorg en ondersteuning. Kennisplein Gehandicaptensector verzamelt praktische informatie en hulpmiddelen voor de gehandicaptenzorg. Je kunt bij Vilans terecht met praktische vragen. Ook tijdens een pandemie.
Over de wegwijzer
Uitgave van de wegwijzer is Vilans in samenwerking met de VGN. De inhoud van deze wegwijzer is tot stand gekomen in samenwerking met deelnemers van verschillende organisaties: RIVM, GGD GHOR Nederland, GGD West-Brabant, NVAVG, Baalderborg, Kiefte, Labmicta, Lunet, Middin, de Parabool, Philadelphia Zorg en Zozijn. In samenwerking met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.